Hoe overleeft Nederland de geopolitieke storm?

Al honderden jaren zijn we een van de meest welvarende landen ter wereld. Historisch gezien is er één grote bedreiging voor die welvaart: oorlog. Hoe voorkomen we dus dat Nederland het slachtoffer wordt van de geopolitieke spanningen en verschuivende machtsverhoudingen tussen Amerika, Europa, Rusland, China en Iran? 'Heilige huisjes zitten onze strategie in de weg.'

Kijk naar onderstaande grafiek met het inkomen van de gemiddelde Nederlander sinds 1348 (!) en zoek de Gouden Eeuw. Die zie je niet. De gegevens komen van het indrukwekkende Maddison-project van de Rijksuniversiteit Groningen. Daarin zie je ook dat de term 'wederopbouw' volstrekt onterecht is. We bouwden niet 'weder' op, maar werden welvarender dan ooit tevoren.

Wat je in de grafiek wel duidelijk ziet, zijn oorlogen. Met alle ellende en honger van dien.

De Boomer Wars

Vier jaar geleden werd Nederland op 24 februari samen met veel andere Europese landen bruut wakkergeschud door een nieuwe oorlog op het continent. Rusland viel met groot machtsvertoon Oekraïne binnen. Sindsdien overheerst angst voor escalatie, hybride oorlogsvoering en worden de defensie-uitgaven flink opgeschroefd als afschrikking richting Rusland. Dat de kraan met goedkoop Russisch gas dicht ging, heeft de industrie een knauw gegeven die nog altijd voelbaar is.

Op 28 februari van dit jaar kozen twee andere babyboomers er vrijwillig voor nog een oorlog te starten: Israël en Amerika vielen Iran aan, dat vervolgens de Straat van Hormuz afkneep, waardoor vrijwel alle olie-, gas- en kunstmesthandel door de Straat stil kwam te liggen.

'Als de directeur van het Internationaal Energieagentschap (IEA) zegt dat dit een zwaardere crisis is dan de oliecrises van 1973 en 1979 samen, plus de invasie van Oekraïne, dan heb je in alle opzichten met een gigacrisis te maken,' zegt Noé van Hulst, oud-voorzitter van de Governing Board van datzelfde IEA tegen Hollands Welvaren. 'Je moet veel meer in crisismodus gaan zitten. Dat is wat ik totaal nog niet zie in Europa en Nederland.'

Door de crises van de afgelopen jaren - naast de oorlogen ook de coronacrisis - is de roep om 'strategische autonomie' toegenomen; niet meer afhankelijk willen zijn van enge regimes zoals die van Poetin, of autocraten in het Midden-Oosten of China. Maar er is een probleem: de wereld wordt in rap tempo minder democratisch, zo werd vorige week pijnlijk duidelijk uit een rapport van de Zweedse democratie onderzoeksgroep V-Dem Institute.

Nog maar 600 miljoen mensen (7% van de wereldbevolking) leven volgens het instituut in een liberale democratie zoals de onze, met eerlijke verkiezingen en vrijheid van meningsuiting. Driekwart van de mensen leeft zelfs in een autocratie.

Rond de millenniumwisseling was die situatie nog heel anders: de helft leefde in een democratie en autocraten waren op hun retour. Maar nu valt de ene democratische 'vriend' na de andere af. In Hongarije en India ging het democratisch verval gestaag, in Amerika nu razendsnel, volgens het V-Dem Institute.

Het is alsof je in een nieuwe klas komt, om je heen kijkt en geen vrienden ziet. Hoe hou je je dan staande?

'Europa heeft een aantal heilige huisjes waarvan ik denk dat die onze strategische stellingname structureel in de weg staan,' zegt China-expert Frank Pieke, mede-oprichter van het Leiden Asia Centre en nu hoogleraar in Singapore. 'Je kunt in Nederland bijvoorbeeld niet zeggen dat we Israël misschien niet altijd moeten steunen. Israël is nu een stoorzender in het Midden-Oosten en dat gaat diametraal in tegen onze Europese belangen van een stabiel Midden-Oosten waar de olie rijkelijk vloeit.'

Israël - en ook Amerika - waren decennialang natuurlijke én democratische bondgenoten. Bondgenoten waar we steeds afhankelijker van werden, omdat we onze afhankelijkheid van autocratische regimes wilden afbouwen. Russisch pijpleidinggas werd door Amerikaans vloeibaar gas (LNG) vervangen.

'Je moet nu diplomatiek heel slim opereren,' zegt Van Hulst. 'Dat gebeurt nu gelukkig, ik zag dat premier Jetten heeft gebeld met MBS [De Saoedische kroonprins Mohammed bin Salman, HW]. Dat hebben we in het verleden natuurlijk nogal laten lopen, want dat vonden we allemaal maar ingewikkeld met niet-democratische landen. Maar als je in die hoek blijft zitten, dan ben je compleet verloren.'

Hoe om te gaan met Amerika?

Volgens Pieke heeft Europa een hele inhaalslag te maken. 'In Azië denken ze: laat Europa maar praten. Het centrum van de macht zit in Washington en uiteindelijk zal Europa altijd meegaan met wat de Amerikanen doen en willen. Ze zien wel dat Europa economisch belangrijk is, en willen daarvan profiteren, maar strategisch wordt Europa niet als volwassen speler gezien.'

Om die positie te versterken moet Europa volgens Pieke meer afstand nemen van Amerika. Amerika heeft in korte tijd een handelsoorlog ontketend met vrijwel de hele wereld, heeft de Venezuelaanse president ontvoerd, heeft twee keer Iran aangevallen, knijpt Cuba af, en dreigt Groenland (en Canada) in te lijven. 'De grootste dreiging in de wereld nu, ook voor Europa, zijn de Verenigde Staten,' zegt Pieke. 'Daar is geen enkele twijfel over.'

Hoe om te gaan met Rusland?

'We moeten als Europa meer onze eigen boontjes gaan doppen, maar zolang het Oekraïne-conflict niet is opgelost, zitten we vast aan Amerika,' zegt Pieke. 'Dat is een ander heilig huisje: je zult concessies moeten doen aan Rusland, zoals erkennen dat Oekraïne een bufferstaat is die nooit bij de NAVO gaat horen. Voor Europa is dat onverteerbaar, want dan verliezen we en geven we de Russen wat ze willen. Ik denk dat dat niet waar is, dat dit voor ons ruimte creëert om militair sterker te worden en om minder afhankelijk van Amerika te worden.'

Áls de oorlog tussen Oekraïne en Rusland eindigt, komt ook de optie op tafel om weer goedkoop Russisch gas te importeren. Recent zei de Belgische premier Bart De Wever: 'Als er een aanvaardbaar vredesverdrag voor Oekraïne en Europa is, zouden we terug economische relaties moeten kunnen aanknopen met Rusland. Ik denk dat dat common sense is.'

Pieke is het met De Wever eens, Van Hulst is terughoudender: 'Gezien de veiligheidsdreiging van de Russen is dat nu niet aan de orde, maar op een gegeven moment kan dat wel weer aan de orde komen. Dat zou ideaal wisselgeld zijn in een vredesakkoord. Je moet er wel alvast over nadenken en op anticiperen.'

Volgens Van Hulst is het vooral zaak om risico's te spreiden. 'Diversificatie is het toverwoord: je moet zorgen dat je niet in te grote mate afhankelijk bent van één land, of één transportroute, bijvoorbeeld maximaal 20%.' Diversificatie betekent ook meerdere energiebronnen gebruiken waar je tussen kunt schakelen, zoals gas- én kolencentrales. En vooral meer energie produceren op eigen bodem, zoals uit gasvelden en windenergie.

Hoe om te gaan met China?